Noorse zeilexpeditie schrijft poolgeschiedenis

OSLO - Voor het eerst in de geschiedenis is een zeilboot erin geslaagd om in een seizoen zowel de Noordwestelijke als de Noordoostelijke Doorvaart af te leggen.

Een nieuw hoofdstuk in de poolhistorie is voltooid. In hun trimaran met de toepasselijke naam Northern Passage zeilden expeditieleider Børge Ousland en zijn bemanning in drie maanden de beide zeeroutes langs de Noordpool. Op 23 juni vertrok het vaartuig uit Oslo en afgelopen donderdag 23 september bereikte het de Lancastersont dat het oostelijkste deel van de Noordwestelijke Doorvaart markeert. Historisch gezien werden beide passages verkend teneinde vanaf Europa een alternatieve route naar de Grote Oceaan te vinden. Er waren letterlijk eeuwen nodig de vaarwegen volledig af te leggen, vooral tussen de 16de en 19de eeuw werden verscheidene expedities ondernomen om dit doel te bereiken. Zo maakte de Nederlander Willem Barentsz (1550-1597) voor het vinden van de Noordoostpassage via het uiterste noorden van Rusland een van de beroemdste reizen uit de geschiedenis. Ondanks zijn ontdekking van Spitsbergen en Nova Zembla lukte het hem niet verder te komen en stierf hij uiteindelijk op de weg terug naar de Lage Landen. Het water ten noorden van Noorwegen, het Russische schiereiland Kola en het vasteland van Noordwest-Rusland draagt zijn naam: de Barentszzee. Uiteindelijk lukte het twee afzonderlijke Scandinaviërs de routes in hun geheel af te leggen. In 1878 volbracht de Fin Adolf Erik Nordenskiöld (1832-1901) als eerste de Noordoostelijke Doorvaart. Ruim een kwart eeuw later, tussen 1903 en 1906, legde de Noor Roald Amundsen (1872-1928) de noordwestelijke variant via het noorden van Canada in zijn geheel af.

Aandacht
Met de huidige reis willen Ousland en zijn ploeg aandacht trekken voor de klimaatveranderingen op aarde. "Middels onze expeditie willen we een aantonen hoe groot de veranderingen zijn in het Arctisch gebied en hoe snel die eigenlijk plaatsvinden", zegt Ousland. "We zien ernaar uit om aan de slag te gaan met de grote hoeveelheid foto- en filmopnamen die we onderweg hebben gemaakt." De expeditieleider verklaart dat de dramatische veranderingen in het ijs van de afgelopen tijd groen licht gaven om de zeiltocht tijdens de korte Arctische zomer te volbrengen. "In de tijd van Amundsen zou het vijf tot zes jaar hebben geduurd om dezelfde afstand af te leggen met een zeilboot van glasvezel. Dit laat zien hoe dramatisch de veranderingen zijn en hoe snel het ijs smelt." Overigens zit de expeditie er nog niet op. De tocht gaat verder via Groenland en vervolgens terug naar Noorwegen, waardoor ook de volledige ronding van de Noordpool een feit wordt.

Deense koning wilde zijn land als Duitse deelstaat

KOPENHAGEN - Denemarken was in de negentiende eeuw bijna zijn soevereine status kwijtgeraakt. In een wanhopige poging de aan Pruisen verloren regio's Sleeswijk en Holstein te redden, trachtte de Deense koning Christiaan IX zijn land aan te bieden als Duitse deelstaat.

Nieuw geschiedkundig onderzoek door de Deense schrijver en journalist Tom Buk-Swienty werpt een opmerkelijk licht over de rol van koning Christiaan in juli 1864. In zijn gloednieuwe boek Dommedag Als (Als, de Dag des Oordeels - Als is een eiland in het zuiden van Denemarken) vertelt Buk-Swienty over de dramatische nadagen van de Tweede Deens-Duitse Oorlog. Door dit gewapende conflict, dat zich afspeelde tussen februari en oktober 1864, verloor Denemarken de hertogdommen Sleeswijk en Holstein aan Pruisen en Oostenrijk. In een uiterst desperate inspanning om dit te voorkomen, probeerde Christiaan zijn toenmalige Duitse collega Wilhelm I van gedachten te veranderen met het aanbod om van Denemarken een Duitse deelstaat te maken. Middels deze stap begaf de vorst zich op zeer glad ijs, omdat hij achter de rug van de Deense regering om contact met de Pruisische heerser legde. De koning begaf zich daarmee op het pad van hoogverraad.

Toestemming
Voor het uitvoeren van de research voor zijn boek kreeg Buk-Swienty als eerste ooit toestemming van de Deense koningin Margaretha om gebruik te maken van het privé-archief van Christiaan IX. Volgens de auteur was het belangrijkste argument van de Deense koning dat - ondanks het kwijtraken van de soevereiniteit van het land - het koninkrijk, bestaande uit Denemarken én Sleeswijk en Holstein, zou blijven voortbestaan. Bovendien kan dit geen vreemde gedachte zijn geweest voor de koning die zelf was geboren en getogen in het zuiden van Sleeswijk. Niettemin stak de Pruisische premier Otto von Bismarck daar een stokje voor. Hij was bang dat Pruisen door het integreren van Denemarken in de Duitse Bond in de problemen zou komen. Door de Pruisische controle over onder andere de Deense vloot vreesde Bismarck dat Frankrijk hierop agressief zou reageren en stopte het koninklijke initiatief.

Handelslustige Vikingen komen weer tot leven

ALE - Scandinaviërs en handeldrijven zijn als twee handen op een buik. De Vikingen vormen daarvoor wellicht het beste voorbeeld. In het Zweedse Ale kwamen dit weekeinde honderden middeleeuwse kooplieden bijeen als startsein voor een gloednieuw seizoen vol Vikingcultuur.

Zonder gekheid. We voelen ons bijna bezwaard wanneer we met de auto het provisorische parkeerterrein van Ale vikingagård, het plaatselijke Vikingdorp, oprijden. Overal waar je kijkt, lopen middeleeuwse Scandinaviërs. Met of zonder zwaard. Sommigen uitgedost in prachtig gedecoreerde jurken en mantels, anderen juist in een eenvoudige boerenplunje. Aan fraaie hoofddeksels schort het ook nergens. En daar kuieren wij, in spijkerbroek en winterjas met sjaal, mobiele telefoon en fotocamera. Nee, per slot van rekening verschijnen Suske en Wiske ook nooit zonder aangepaste mode bij de teletijdmachine van professor Barabas. Waarom wij dan wel? Voor de volgende keer dus maar even bij de kostuumverhuur langs. Want het allermooiste is uiteraard om volledig in de menigte op te gaan. Een Vikingmarkt bezoek je immers niet iedere dag.

Striemende wind
Ondanks de lage temperatuur en een striemende wind is het een drukte van jewelste in het themapark van Ale. "We hebben dit weekend 400 Vikingen en 90 markttenten op het terrein", vertelt Tina Friis Hallberg van Ale vikingagård. Breed glimlachend verklaart ze dat er ook bij haar Nederlands bloed door de aderen stroomt. Haar eerste achternaam verraadt dat de oorsprong Friesland moet zijn geweest. Aan het begin van de negentiende eeuw trokken zeven broers van de Friese Waddeneilanden op verzoek van Napoleons vooraanstaande veldmaarschalk Jean Babtiste Bernadotte, de latere Zweedse koning Karel XIV Johan, naar Noord-Europa. Daar verspreidden deze ambachtslieden zich over de Scandinavische landen. Een van de mannen, Tina's voorvader, vestigde zich in Zweden.

Vikingvrouw
"We hebben nooit precies uitgezocht hoe het zit, maar ik zou dolgraag nog eens naar Nederland willen..." Niettemin vervolgt ze als volledig uitgedoste Vikingvrouw haar rondleiding over het complex. Ongetwijfeld had ze duizend jaar geleden hier stevig de touwtjes in handen gehad. Vrouwen stonden in het tijdperk der Vikingen (790-1100) in hoog aanzien. Terwijl hun mannen de baas waren op zee en aan de kust van tal van landen, waren de vrouwen dat aan het thuisfront. Teruggekomen van de vaart hadden de kerels nog maar weinig in de melk te brokkelen. Desalniettemin waren de Vikingen - naast meesterplunderaars en potige huisvrouwen - vooral uitstekende handelaars. "Als start van de seizoensopening van ons themapark organiseren we dan ook ieder eerste weekend van mei een echte Vikingmarkt", knikt Tina. "Het is al het vijfde jaar dat we dit doen en elke keer groeit het aantal aanmeldingen. Maar we houden het nu bij maximaal 400 kooplui, anders wordt het straks zo'n massafestijn."

Toevalligheid
De plek van het Vikingpark is geen toevalligheid. Op steenworpafstand van de ingang werd in 1933 het allereerste Vikingschip in Zweedse bodem gevonden en uitgegraven. De overblijfselen en voorwerpen die naar boven kwamen, worden nu permanent tentoongesteld in het stadsmuseum van Gotenburg. Nog eens twee vaartuigen liggen op dezelfde plaats te wachten op (eventueel) archeologisch bodemonderzoek. In deze omgeving zijn jaar in, jaar uit grote hoeveelheden artefacten gevonden die getuigen van een dynamisch Vikingverleden. Hier langs de Göta älv, de rivier die het Kattegat met het grote Vänermeer verbindt, bestonden meerdere nederzettingen van de Vikingen. Stuk voor stuk stammen die wereldzeeën overstaken en handelsbetrekkingen aanknoopten.

Tissø
Het huidige themapark is een reconstructie van een dergelijke Vikingsamenleving. Als voorbeeld voor het complex keken de ontwerpers naar de resultaten van opgravingen die archeologen uitvoerden bij het meer Tissø, in het westen van het Deense Seeland. Daar kwam een complete Vikingnederzetting aan het licht. Woningen en andere constructies uit deze buurtschap worden nu één voor één nagebouwd. Onder andere een langhuis, een langgerekte woning, vormt inmiddels fier het hart van de nederzetting. Daaromheen staan tientallen tenten en kraampjes. Antieke klederdracht, opstijgende rook en een mengelmoes van geuren en kleuren bieden de bezoeker direct een heerlijk middagje middeleeuws marktslenteren. Keramiek, sieraden, leder, textiel, wapens, kruidenzalven, etenswaren; niets lijkt hier in deze openluchtwinkel te ontbreken. Op een veldje, net even buiten de nederzetting, klinken strijdleuzen en wapengekletter. Daar trainen vervaarlijk uitziende Noormannen met zwaarden, lansen, bijlen en schilden. Binnen de omheining schieten Robin Hood-achtigen met pijl en boog, terwijl een groepje jongelui zich bezighoudt met een voorloper van wat wij kennen als verspringen.

Gerookte worst

Binnen in het langhuis zitten Vikingen bij een knus vuur gemoedelijk te babbelen en knabbelen op een stukje gerookte worst. Anderen verkopen zelfgemaakte kaas, brood en textiel. Kinderen - uiteraard ook gekleed in de trend van eeuwen geleden - spelen met een houten bordspel. "Het leuke van de Vikingcultuur is dat die nog steeds over heel Noord-Europa leeft", gaat Tina verder. "Naast Zweden krijgen we ook steeds aanvragen uit Denemarken, Noorwegen en een paar uit IJsland en Groot-Brittannië. Je ziet echt dat het iets is wat mensen verbindt. Sommigen zijn zo fanatiek dat ze alle Vikingmarkten en -festivals door heel Scandinavië afreizen. De ambachtslieden die bij ons hun producten verkopen, mogen dat gewoon doen zonder dat ze er voor hoeven te betalen. We vragen ook geen commissie en we bieden ze gratis avondeten aan en ze mogen kosteloos op ons terrein kamperen. Het enige dat ze betalen, zijn drankjes en tussendoortjes. De sfeer is altijd geweldig."

Noorse Vikingen
Een van de buitenlandse gezelschappen wordt gevormd door Kai Ringsrud, Arnt Andersen en Elsa Aarum. Deze Noorse Vikingen komen uit Østfold, nu een provincie van Noorwegen waar volgens een geschiedkundige theorie de originele Vikingen vandaan kwamen. De drie zijn onmiskenbaar apetrots op hun komaf en doen actief mee in een vereniging. "Alles wat je hier ziet, maken we helemaal zelf", vertelt Kai, een doorgewinterde Viking met bontmuts, baard en een kippenpoot als talisman om zijn nek. Meteen geeft hij een korte uitleg over zijn koopwaar van onder meer gereedschappen, houten kistjes, dierlijke slagtanden en gehaakte banden. "Het is prachtig hoe onze voorvaderen hun gebruiksvoorwerpen en kleding maakten. We vinden het dan ook belangrijk om deze vaardigheden aan volgende generaties door te geven. Je zou eens langs moeten komen bij ons in Noorwegen, er valt nog veel meer te zien." Of wellicht... te horen. Kai tovert namelijk een hoorn tevoorschijn en onder luid geschal nemen we afscheid van de Vikingmarkt. Terug naar onze teletijdmachine op vier wielen.

Finland herdenkt einde Winteroorlog

HELSINKI - Vandaag is het op de kop af 70 jaar geleden dat voor Finland de beruchte Winteroorlog eindigde. Gedurende dit conflict tijdens de Tweede Wereldoorlog verloren de Finnen grote stukken territorium aan de Sovjet-Unie.

Bij veel inwoners van Finland staat 13 maart 1940 in het geheugen gegrift. Een zwarte dag in hun geschiedenis. Ruim drie maanden lang hadden Finse troepen met de moed der wanhoop tegen een gigantische Russische overmacht gestreden. Maar uiteindelijk viel voor hen het doek. Ondanks een circa viermaal groter leger (van ongeveer 1 miljoen soldaten) hadden de Sovjet-Russen enorme moeite met de strijdlust van de kleine buurman. Onder meer door de strenge winter, de slecht voorbereide Russische troepen en een uiterst effectieve guerillatactiek van de Finnen duurde deze oorlog langer dan Stalin had begroot.

Capitulatie

Toch gooide Finland uiteindelijk op 13 maart middels de Vrede van Moskou de handdoek in de ring. Met de capitulatie gingen forse landsgebieden (Karelië in het zuidoosten, Salla in het oosten, Kalastajasaarento in het noordoosten en diverse eilanden en schiereilanden in de Finse Golf) over in Russische handen. Vandaag ontving staatshoofd Tarja Halonen oorlogsveteranen en vrijwilligers uit Zweden en Estland voor een herdenkingsceremonie op het presidentiële paleis. Ook vertegenwoordigers van de vrouwelijke soldaten (de Lotta's), nabestaanden van de gesneuvelden en oorlogskinderen waren bij de plechtigheid aanwezig.

Datering Dode Zee-rollen nabij door Deense bijdrage

ODENSE - Voor het eerst in ruim 50 jaar tijd ligt de weg open voor de datering van de zogeheten Dode Zee-rollen. Prominent werk door onder anderen een Deense scheikundige resulteerde in deze wetenschappelijke opsteker.

Tussen eind jaren 40 tot en met midden jaren 50 werden in 11 verschillende grotten aan de noordwestkust van de Dode Zee grote hoeveelheden handgeschreven documenten gevonden. De rollen bevatten teksten in het Aramees, Hebreeuws en Grieks. Vermoedelijk stammen ze uit de periode 250 v. Chr. tot 50 n. Chr. en hebben een onschatbare waarde. Deze teksten zijn namelijk een van de zeldzame, eigentijdse bronnen die iets vertellen over het joodse leven van 2000 jaar geleden. Lang stoeiden wetenschappers met het bepalen van de ouderdom van de rollen. Om de tekst leesbaar te krijgen, hadden eerdere onderzoekers plantaardige olie gebruikt en over de perkamenten uitgesmeerd. Het vet maakte het maken van een goede datering er echter niet gemakkelijker op.

Splinternieuw

Maar het werk van een team onder leiding van de Deense chemicus Kaare Lund Rasmussen, die is verbonden aan Syddansk Universitet in Odense, heeft die kwestie nu zo goed als opgelost. Met deze splinternieuw ontwikkelde methode kan de olie worden verwijderd zonder de delicate perkamenten aan te tasten. Daarmee is het voor het eerst mogelijk om de ouderdom van de rollen op slechts 25 jaar nauwkeurig vast te stellen. Ruim 10 jaar lang werkten Rasmussen en zijn collega's aan de techniek. Waarschijnlijk is de volgende stap in het proces nu de beëindiging van de touwtrekkerij tussen Israël en Jordanië, aangezien beide landen aanspraak maken op de antieke documenten.